- LA SÍLABA TÓNICA.
La sílaba .
Carauterístiques xenerales de la sílaba.
Nes sílabes puen estremase dos elementos: el nucleu y los márxenes.
N'asturianu escritu, el nucleu silábicu ocúpalu siempre una vocal. Pel so
llau, los márxenes silábicos puen ocupalos vocales (nos casos de los diptongos y triptongos) o consonantes.
Acordies col númberu de sílabes de que tán formaes, hai pallabres monosílabes (llau, fueu, de, pá, con) o polisílabes, pudiendo ser estes últimes
bisílabes (güeyu, lluna, puerta), trisílabes (antroxu, cadiellu, bígaros),
tetrasílabes (personaxe, escolanciu, nuechiquina), etc.
L'acentu.
Carauterístiques del acentu n'asturianu.
L'acentu ye'l mayor contraste con que se pronuncia una sílaba en comparanza coles del so rodiu. N'asturianu l'acentu llógrase pola mayor intensidá de voz na emisión d'una sílaba. La sílaba dotada d'acentu ye tónica,
mentanto que la que ta privada d'elli nómase átona.
L'elementu silábicu que recibe la intensidá acentual ye'l nucleu, exercíu n'asturianu siempre por una vocal: fu-ra-cu, xa-bón, As-tu-ries, co-yer, di-cir.
Cuando una sílaba tónica contién un diptongu o un triptongu, l'acentu recíbelu siempre la vocal abierta: pau-tu, ca-fian-te, en-rie-du, U-viéu, güei.
Les xuntures de vocales zarraes, o diptongos indiferentes, puen almitir la
tonicidá en cualquier de les vocales: viu-da, sui-zu, Lluis, Tiu-ya.
N'asturianu l'acentu ye llibre (xinte / xinté), anque en xeneral asóciase
nuna mesma pallabra siempre a una sílaba fixa; ye perestraño que la sílaba tónica se tresllade dientro la pallabra. De toes maneres, sí ye normal
que los sufixos o les desinencies verbales faigan que l'acentu camude de
sílaba. Exemplos: furacu, pero furaquín; lleche, pero llecheru; Payares,
pero payariegu; yo falo, pero nós falamos; mancar, pero mancadura; averar, pero averamientu; etc
Pallabres agudes, llanes y esdrúxules.
Según el llugar onde tea asitiada la sílaba tónica, les pallabres tóniques
clasifíquense n'agudes, llanes y esdrúxules.
- Pallabres agudes son les que tienen tónica la sílaba cabera: esmolición,
Enol, Uviéu, carbayéu, esconder, apurrió.
- Pallabres llanes son les que tienen tónica la sílaba penúltima: falaben,
Ribesella, caráuter, árbol.
- Pallabres esdrúxules son les que tienen tónica l'antepenúltima sílaba:
bígaru, güévara, piértiga, teléfonu, tráxome.
Esisten tamién pallabres peresdrúxules, que son aquelles nes que la tonicidá s'asitia na sílaba anterior a l'antepenúltima. Exemplos: enredábenteles, cantábenvosla, enfocicábase-yos.
Como norma xeneral, lleven acentu:
V.
L’acentu
66
3
a) Toles pallabres agudes acabaes en vocal, «-n» o «-s». Exemplos: señardá, xalé, tarrecí, el neñu faló, virtú; caxón, manguán; Avilés, caricós,
cangués, cabás.
b) Toles pallabres llanes acabaes en consonante que nun seya nin «-n» nin
«-s». Exemplos: cáncer, árbol, índiz, llápiz, déficit, tórax. Inclúinse
tamién nesti apartáu les pallabres llanes acabaes nun grupu consonánticu d'orixe cultu: bíceps, tríceps, fórceps, etc.
c) Toles pallabres esdrúxules y peresdrúxules: cámbaru, pláganu, llástima, xíriga; atopémosvoslo, apurriéndomeles.
Ye importante facer notar que l'emplegu del acentu gráficu ye lo mesmo
d'obligáu coles lletres minúscules que coles mayúscules. Exemplos:
SEÑARDÁ, VIÉRMENE, ÉL FÁLA-Y, LLANGRÉU, XIXÓN, ÁNXELA.
El nome.
El nome o sustantivu
1.1 Carauterístiques xenerales
El sustantivu o nome ye una categoría sintáctica que ye a exercer funciones propies como la de nucleu nominal, suxetu, complementu direutu y,
capacitáu pola preposición correspondiente, complementu indireutu, complementu circunstancial y suplementu. Exemplos: el bon llibru vieyu, el
páxaru esnala, come mazanes, mercó-y carambelos al neñu, entrugólo
con duldes, falaben de llaceries.
El sustantivu consta de dos partes bien definíes: el lexema o raíz, qu'aporta'l significáu básicu; y los morfemes, qu'aporten significaos secundarios y
sirven d'enllaz con otros elementos de la oración. Asina: páxar-u, rapaz-a,
llob-os, pit-es.
El lexema o raíz ye la base del sustantivu; el so conteníu siempre fai referencia a entidaes de la realidá, seyan concretes o astrautes, coses o persones, individuales o coleutives, etc.
Los morfemes nominales son:
- El xéneru, que s'asocia a estremaos significaos (sexu, tamañu...) o a nengún; dixebra los sustantivos en masculinos o femeninos.
- El númberu, qu'opón una clas d'individuos o ún en particular (singular)
a un númberu indefiníu d'unidaes (plural).
- L'artículu, que ye un identificador qu'actualiza una parte de la realidá
que'l sustantivu clasifica. L'artículu opónse a la so ausencia: xente / la
xente, ropa de neña / ropa de la neña.
Dientro'l grupu sintagmáticu nominal, el nome pue dir acompañáu de
subordinaos axetivos o axetivaos: el páxaru mariellu, el páxaru de plumes
blanques, esti páxaru
Clasificación de los sustantivos
Acordies col significáu aportáu pol so lexema, los nomes o sustantivos
puen clasificase en:
1.2.1 NOMES CONCRETOS Y NOMES ASTRAUTOS
Los nomes concretos refiérense a realidaes del mundu físicu, que puen ser
El nome
y l’axetivu midíes y percibíes polos sentíos. Asina, por exemplu: la lleche, el regodón,
el fumu, la casa, el llobu, la pita, l'home, l'abogáu, la muyer, etc.
Los nomes astrautos refiérense a realidaes del mundu espiritual o síquicu,
como son les sensaciones, los sentimientos, les idees, etc. Por exemplu: la
perceguera, l'allegría, el llargor, la bondá, la señardá, la vergoña, el sentimientu, etc.
Dellos sufixos nominales asóciense a un significáu astrautu, como -dá
(bondá, ruindá), -tú (probitú, solitú), -or (llargor, golor) y otros.
1.2.2 NOMES INDIVIDUALES, COLEUTIVOS Y DUALES
Los nomes individuales son los que se refieren a individuos o a un elementu representativu d'una mesma serie o especie. Ye'l casu de el neñu, la
rapaza, el pitín, l'espirríu, el xiblíu, el monte, la faya, etc.
Los nomes coleutivos son los que se refieren a conxuntos d'individuos,
como el grupu, el ganáu, el rebañu, la reciella, la rapacería, la xente, el
bandáu, la ferramienta, la llobada, etc.
Munchos nomes, sobre too los cuntables, nunos contestos presenten significáu individual y n'otros coleutivu. Asina, ferramienta (la ferramienta
que me dio ye un martiellu, tenía'l taller tou enllenu de ferramienta), felechu (arrincó un felechu, esa parte del monte ye toa felechu), etc.
Los nomes duales son los que se refieren a oxetos formaos por dos partes
iguales: la tixera o les tixeres, la tiñaza o les tiñaces, les morgaces, el pantalón o los pantalones; etc.
Dellos sufixos nominales asóciense a significáu coleutivu, como ye'l casu
de -ada (llobada, familiada), -ar o -al (fabar, arbeyal), etc.
1.2.3 NOMES CUNTABLES Y NON CUNTABLES
Los nomes cuntables refiérense a unidaes y puen presentase colos númberos cardinales. Asina, tres neños, cuatro montes, cinco cases, seis grupos,
siete bandaos, ocho llobaes, etc. Nun ha confundise cuntable con individual: los sustantivos grupu o llobada son cuntables, pero non individuales.
Los nomes non cuntables nun faen referencia a unidaes, sinón a realidaes
concebíes como continues y que nun se presenten n'unidaes; los nomes
non cuntables nun puen acompañase de los númberos cardinales. Nesti
casu tán xente, agua, lleche, ropa, fariña, dineru, carne, fumu, carbón, etc.
(nun se pue dicir *dos xentes, *cuatro lleches, *cinco ropes, *seis fariñes, .
El nome
y l’axetivu *ocho carnes, *nueve fumos, etc.). Nun ha confundise non cuntable con
coleutivu: los sustantivos carne o fumu son non cuntables, pero nun son
coleutivos
El xéneru.
Masculín y femenín.
El xéneru ye un morfema común a sustantivu y a axetivu. La concordancia per parte l'axetivu ye una pura repercusión del xéneru del sustantivu.
Sobre los aspeutos sintácticos de la concordancia de xéneru masculín y
femenín dientro del grupu nominal, puen ves; y na oración atributiva,
1.1 Sustantivos masculinos y femeninos
Los sustantivos de la llingua preséntense, pelo xeneral, o en xéneru masculín o en xéneru femenín, fechu que se comprueba pol artículu y los axetivos antepuestos dientro'l mesmu sintagma, o polos axetivos pospuestos
atributivos si'l sustantivu ye cuntable: la casa; bona casa, primera casa,
esta casa, dalguna casa, la nuestra casa, otra casa; casa alta, casa vieya,
casa afayadiza, etc. Acordies cola so capacidá pa ufrir variación de xéneru, los sustantivos puen ser:
a) De xéneru variable: son aquellos que presenten variación de masculín y
femenín. Puen xebrase en dos grupos:
- Los que lleven asociáu un cambiu de significáu según el xéneru (sexu,
tamañu, etc.), como el llobu / la lloba, el furacu / la furaca, el xurista /
la xurista.
- Los que nun lleven asociáu un cambiu de significáu según el xéneru: el
sangre o la sangre, el mar o la mar, el cacagüés o la cacagüesa; el lleche o la lleche, el cubil o la cubil, el llargor o la llargor.
b) De xéneru invariable o fixu: son aquellos que presenten namái un xéneru, seya masculín como en el fégadu, el camión, el llimiagu, el llabor,
el sal, el miel, el llume, el sartén, l'ubre, el cal, el gripe; seya femenín
como en la lluna, la vidaya, la formiga, la canal, la calor, l'anfiler, la
pantasma, la ponte, la coñá, la utre, la blima.
En llinies mui xenerales, obsérvase que n'asturianu asóciense al xéneru
masculín los sustantivos que terminen en -u, -án, -ín, -ás y -az. Asina ye
en casos como el furacu, l'abogáu, el xiblíu, el castañéu, el fontán, el
camín, el cabás, el rapaz
El xéneru
y el númberu
Pela so parte, los sustantivos femeninos asóciense davezu a la terminación
-a. Exemplos: la puerta, la orbayada, la berrida, la carbayeda, la roldana, la toliña, la rapaza.
Les terminaciones -o, -e, -i y consonante (sacantes los casos mentaos enriba) lo mesmo s'asocien al masculín qu'al femenín. Exemplos: l'auto, la
mano; el ferre, la llebre; el rei, la llei; el camión, la esmolición; el favor,
la calor; el llagar, la figar; el xarabal, la canal; etc.
De toes maneres, puen atopase esceiciones que contradicen lo dicho.
Asina, hai masculinos qu'acaben en -a: el día, el cura, el problema.
